Cũng như các truyện ngắn khác, ngay từ đầu truyện “Quỳnh nở về khuya”, tác giả Nguyễn Thu Hằng đưa người đọc, người nghe bước vào một không gian “chữa lành” tâm hồn. Đó là khung cảnh lung linh, mát lành của ánh trăng, vòm cây, của nếp nhà thôn quê đã ấp iu tuổi thơ của tác giả và các nhân vật, cả những ngày bình yên và bão tố. Các nhân vật đã được điển hình hóa, chính là các thân phận giữa dòng đời: một người mẹ trẻ lỡ làng, đơn thân, một cậu bé sớm hiểu chuyện, một cô sinh viên trẻ lớn lên từ làng, một đôi trẻ với chuyện tình yêu thơm thoảng hương quỳnh và cả chân tình thầm lặng của một số phận mồ côi. Từng chi tiết câu chuyện được tác giả hòa quyện, đan kết trong một mạch văn chậm rãi, giàu hình ảnh và tâm trạng. Những năm qua, trang viết của tác giả Nguyễn Thu Hằng đã kể nhiều câu chuyện thân phận cuộc đời ở một làng quê mà chị sinh ra, lớn lên và rành rẽ những ngóc ngách làm nên phẩm chất, cá tính của con người và vùng đất. Nhưng không vì thế mà những trang viết đi vào lối mòn, trùng lặp hay sự ước lệ, cỗi cằn cảm xúc. Chị vẫn nuôi dưỡng được những rung cảm tế vi và hơn cả là một tấm lòng để cất lên tiếng nói yêu thương, gắn bó với tình đất, tình người…
Các bạn thân mến, trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, biết bao thanh niên đã cống hiến tuổi thanh xanh của mình vì sự nghiệp cao đẹp của đất nước. Hòa bình lập lại, những người lính trở về quê hương hòa mình vào cuộc sống bình thường nhưng ký ức trên chiến trường vẫn không thể xóa nhòa. Tình đồng đội, sự đồng cam cộng khổ, chia sẻ sự sống và cái chết, những nỗi niềm chưa kịp thổ lộ … trở thành một phần máu thịt trong con người họ. Truyện ngắn viết về người lính nhưng để lại ấn tượng với người đọc, người nghe không phải mát mát hy sinh trong chiến tranh mà là tình đời, tình người. Nhân vật Viễn là người cựu chiến binh đã hai lần được ông Tám Cò cứu mạng khi chiến đấu tại chiến trường miền Nam. Mấy chục năm sau chiến tranh, cuộc sống bận rộn khiến ông chưa có dịp quay trở lại chiến trường xưa. Bất ngờ gặp lại đồng đội là Khả thì nhân vật mới biết được thông tin của ông Tám Cò. Vì nhiều lý do khác nhau như công việc bận rộn, bận việc gia đình, bệnh sợ đi máy bay khiến ông chưa kịp vào Nam đến gặp ân nhân của mình. Có lẽ ông nghĩ rằng để thời gian thư thả sắp xếp được công việc thì sẽ vào thăm ông Tám Cò. Nhưng cuộc gặp gỡ tình cờ với người khách trên chuyến tàu đêm đã làm ông Viễn thay đổi quyết định. Được nghe người khách kể chuyện về hành trình đi tìm ân nhân, người đã giúp đỡ anh ta lúc khó khăn, hoạn nạn, nhân vật quyết định sẽ vào Nam ngay để trả ơn ông Tám Cò. Tình nghĩa của con người là vô giá. Có người coi nhẹ ơn huệ người khác nhưng cũng có người coi nặng tựa Thái Sơn. Thời gian không chờ ai cả, biết đâu chỉ trì hoãn một thời gian thôi là ông Viễn sẽ không gặp mặt được ân nhân. Ông Viễn đã bỏ qua bữa tiệc quan trọng với gia đình để thực hiện điều ông cho là ý nghĩa với cuộc đời của mình. Truyện ngắn là lời tâm sự với nhiều sắc thái tình cảm của người cựu chiến bình về cuộc sống, về tình cảm con người. Qua câu chuyện của nhân vật, người đọc, người nghe hiểu hơn những giá trị đích thực của cuộc sống.
Thưởng thức truyện ngắn Phần mềm của nhà văn Phan Đình Minh như thưởng thức một vở chèo vừa hài hước vừa bi thảm về cung cách, nhân cách đám quan chức ở một viện nghiên cứu của nhà nước. Ở đó, Đông nhờ vợ là Huệ-người kể chuyện xưng “Tôi” viết phần mềm quản lý hệ thống hộ mình. Nếu phần mềm HOX2 được nghiệm thu, Đông sẽ cầm hơn 6 triệu, gồm cả mấy lần anh bỏ tiền túi ra mua quà bôi trơn; nhưng phải ký nhận 73 triệu có lẻ. Nhưng cái cuộc nghiệm thu đã diễn ra như một trò hề mà lại hết sức chân thực, ông viện trưởng Quảng suốt ngày chơi games không biết gì đã đành, nhiều quan chức phòng ban cũng hỏi như một cách phản biện nhưng toàn câu hỏi ngu dốt; do không nắm được tính năng của HOX2. Ngay cả Đông- người được coi là viết phầm mềm cũng vậy, khi ông Khả, quan chức cấp trên hỏi về khả năng tìm kiếm rộng thì Đông thành ra ú ớ. Cuối cùng HOX2 vỡ lở, không thể nghiệm thu. Phía sau hài hước của Phần mềm là thảm cảnh của trí thức, Đông nghèo cứ phải làm lụng, nhặt nhạnh kiểu ấy, nhưng vẫn phải da dáng anh cả trong gia đình, phải thể hiện khi ông bố muốn bằng người ta đòi sửa nhà. Trong khi đó, vợ Đông vừa phải trám vào chỗ thiếu hụt học vấn của chồng, vừa phải mặc kệ cho lão Quảng biến thái làm cái việc biến thái trên cơ thể mình. Truyện được viết với câu văn ngắn gọn, giọng kể tưng tửng, nhưng sâu cay.
Trên nền câu chuyện cùng đồng đội trở lại chiến trường xưa, nhà văn Trung Sỹ đã tái hiện lại những mảnh ký ức mãi găm lại trong tâm hồn những người lính một thời. Một phần thân thể đã gửi lại chiến trường đồng nghĩa với tâm hồn của họ từ đó mãi về sau luôn đeo đẳng bao kỷ niệm mất mát, buồn vui, đắng đót. Trên những bước đường trở lại, những người lính chứng kiến những tàn dư còn lại của cuộc chiến đã đi qua . Có thể thấy qua từng trang văn, tác giả vẫn nặng mang nỗi niềm với những đồng đội đã ngã xuống. Ông viết như để trải lòng, câu chữ nhẹ tênh mà như chắt ra từ nỗi đau khuất nẻo. Hình ảnh tờ giấy bạc luân lưu, xoay vòng, tưởng đã trở về và yên vị nơi xuất phát ban đầu rồi lại được trao cho nhóm hát rong trên mảnh đất là chiến địa xưa là một hình ảnh đẹp, một cử chỉ đẹp. Ký ức đau thương nhẹ bớt phần nào khi người thương binh trao gửi một món tiền cũng là để tự hòa giải chính những nỗi niềm va đập trong chính ông. Nhưng vẫn còn đó nỗi đau không cách nào nguôi ngoai khi chạm vào đâu cũng gợi về, nghĩ về, nhớ về những đồng đội đã ra đi. Đó là vết dấu không thể nào xóa nhòa được của chiến tranh, tiếng vọng đau thương của bom mìn, tiếng súng cho dù năm tháng đã qua đi bao nhiêu lâu…
Truyện ngắn chúng ta vừa nghe kể về cuộc gặp lại giữa hai người bạn, Vượng và Huy, trong một tình huống không ngờ tới. Vượng học bên Tây về, đã đỗ kỹ sư, ăn mặc sang trọng, có xe ô tô riêng, có thể xem là một người thành đạt. Ngược lại, Huy sau hai lần thi trượt đã tìm về một vùng quê nghèo, lấy một người vợ ít học, hàng ngày ngồi bàn nước chè, lạc rang. Vượng ban đầu thấy ngạc nhiên, thậm chí là thất vọng, buồn bã, chán nản vì bạn. Nhưng sau khi nghe Huy tâm sự, Vượng chợt tỉnh ngộ ra, hạnh phúc không hẳn là phải có thật nhiều tiền, sống sang trọng ở thành phố với nhà lầu xe hơi, mà hạnh phúc chỉ là tự biết đủ với chính mình, vui với niềm vui của mình mỗi ngày, đúng như đời sống mà Huy đang có. Huy có thể xem là một người không may mắn, khi lí do anh thi trượt không phải vì năng lực của anh mà lại vì sự hiểu lầm của ông thày, mà Huy nói cho ngắn gọn là chỉ vì một cái tẩy. Đời sống đôi khi vẫn tạo ra những điều rất vô lý như vậy, một chuyện tưởng chừng như bé xíu mà lại ảnh hưởng sâu sắc tới tương lai của cả một đời người. Thế nhưng, điều quan trọng là con người khi rơi vào khó khăn cần phải vượt lên bằng sức mạnh tinh thần của mình, bằng chính cách nghĩ của họ về đời sống này.
Các bạn thân mến, người lính trên chiến trường có nhiều nhiệm vụ khác nhau đòi hỏi kĩ năng, sự kiên trì, dũng cảm … Tổ đội của Huy, Đạo, Păn nhận nhiệm vụ phải đào đường hầm xuyên núi đến công sự của kẻ địch. Ngay từ lúc mở đường hầm, tổ đội gần 10 người lính đã phải đối mặt với pháo sáng của địch, đối mặt với nguy hiểm của bom đạn trên đầu. May mắn nhờ cơn mưa yểm trợ mà công việc mở hầm cũng thuận lợi. Từ lúc đó họ đào, miệt mài đào mà không biết lúc nào mới hoàn thành. Làm công việc trong một không gian nhỏ bé, cái lạnh cái đói khiến người lính kiệt sức. Một công việc không chiến đấu trực tiếp với kẻ thù nhưng cũng vô cùng gian khổ, khó khăn. Sau khi đường hầm đào được hơn 200 bước chân thì nhiệm vụ của tổ độ cũng hoàn thành, họ rút ra tới điểm tập kết nhường nhiệm vụ lại cho đơn vị khác tiếp quản. Câu chuyện đơn giản chỉ có vậy nhưng vẫn cuốn hút người đọc, người nghe bởi cách kể chuyện dung dị, cách lựa chọn chi tiết độc đáo. Cơn mưa yểm trợ tổ đội của Huy không bị địch phát hiện nhưng cũng khiến họ nhanh kiệt sức, cơn mưa cũng khiến đường tiếp tế không thuận lợi. Người lính không chiến đấu trực tiếp với kẻ địch, hôm đối diện với bom đạn nhưng vẫn có hy sinh mất mát như Hậu bị nước lũ cuốn trôi, Đạo bị đất vùi lấp mất tích. Nhiều chi tiết thật sinh động chân thực để lại ấn tượng như việc người lính mải miết đào hầm trong mưa, trong bùn đến khi quần đùi tụt mất lúc nào không biết hay việc họ phải đi vệ sinh vào mũ cối vứt ra ngoài. Đó chỉ là hai hình ảnh rất tiêu biểu cho cuộc chiến đấu khó khăn mà những người lính gặp phải trong chiến tranh. Hơn 40 năm đã trôi qua, Huy quay trở lại chiến trường xưa để tìm đồng đội cũng nhưng cảnh vật đã thay đổi. Chỉ còn lại trong kí ức Huy là khoảng trời nhỏ bé nơi anh và đồng đội đã gắn bó một thời tuổi trẻ. Truyện ngắn giúp người đọc, người nghe hiểu hơn những đóng góp, hy sinh, gian khổ của người lính trong cuộc kháng chiến chống Mỹ để có ngày hòa bình, hạnh phúc hôm nay.
Đời sống hôn nhân không phải là một đề tài mới mẻ trong văn chương. Tuy nhiên, với truyện ngắn “Mùi vợ cũ”, nhà văn Đào Quốc Vịnh vẫn có khả năng cuốn hút độc giả bằng một câu chuyện không mới. Xuyên suốt tác phẩm là ba nhân vật không tên, chỉ được gọi bằng những đại từ phiếm chỉ: “hắn”, “ả” và “y”. Chính vì vậy, “Mùi vợ cũ” vừa là một câu chuyện riêng tư vừa là một tình cảnh không hiếm gặp ngoài xã hội. Thế giới nội tâm của “hắn” và “ả” trong vai trò là chồng cũ, vợ cũ cũng được tác giả chú ý khai thác, giúp người đọc người nghe hiểu được mê cung trong lòng mỗi nhân vật với những nút thắt riêng, đủ những hỉ nộ ái ố. Truyện ngắn “Mùi vợ cũ” có đến hai cuộc ngoại tình: đầu tiên là lần sa chân của “ả” với tay nhiếp ảnh, lần hai là sự yếu lòng của “hắn” trước người vợ cũ đã từng đầu ấp tay gối. Cả hai lần đều là những lúc tưởng chừng gia đình của “hắn” đang ấm êm đến mức “bất khả xâm phạm”. Trong cả hai tình huống, nhân vật đều có chỗ đáng thương, nhưng nhiều hơn vẫn là đáng giận khi cả “hắn” và “ả” đều chỉ đuổi hình bắt bóng, tham bát bỏ mâm, vì sự ích kỉ nhất thời mà phá vỡ tổ ấm của chính mình.
“Mùi vợ cũ” là một nhan đề giàu sức gợi. Đây cũng là một chi tiết được nhắc lại nhiều lần trong truyện. Thoạt đầu, đó là mùi hương của tình yêu đầu đời, sau đó là mùi hương thân thuộc vợ chồng, để rồi cuối cùng lại trở thành thứ mùi của sự cám dỗ, phản bội… như những ngã rẽ cuộc đời lạ lùng, chẳng thể nào đoán trước.
Hai truyện ngắn của Giả Bình Ao chúng ta vừa nghe có dung lượng khá cô đọng, mang màu sắc của những câu chuyện ngụ ngôn, gửi gắm trong đó những triết lý về cuộc đời. Nhân vật chính trong hai truyện ngắn đều thuộc tầng lớp lao động bình dân, đó là người đào sâm và người thợ săn. Ở truyện Người đào sâm, yếu tố kỳ ảo đóng vai trò quan trọng qua việc dựng lên chi tiết chiếc gương treo trên cổng, mỗi lần người vợ nhìn vào lại hiện lên những diễn biến gay cấn, nguy hiểm theo mức độ ngày càng tăng dần. Cuối cùng, người chồng bủn xỉn chẳng bị ai tấn công mà lại chết trong nhà trọ. Thông điệp tác giả gửi gắm qua câu chuyện này phải chăng là sự vô thường của đời sống, những ai keo kiệt bủn xỉn, khi chết đi rồi tiền dù muôn vạn cũng chẳng mang theo được nữa. Vậy sự lựa chọn tốt hơn cả là hãy tận hưởng cuộc sống mỗi ngày như một người bình thường, cái gì thái quá cũng đều dẫn đến các hệ lụy chuốc hại vào thân. Còn với truyện ngắn Thợ săn, việc tàn sát loài sói trong khu rừng cũng là một sự thái quá, điều ấy dẫn đến một tai họa cho thợ săn sau này, là khi gặp phải một con sói dữ tợn tấn công lại, cả người và sói cùng vật lộn rồi rơi xuống vực. Yếu tố kỳ ảo nhất, đặc biệt nhất và cũng ám ảnh nhất nằm ở câu kết của truyện, khi người thợ săn sực tỉnh lại dưới đáy vực, nhìn thấy bên cạnh mình là một người đàn ông chừng ngoài bốn chục tuổi đã chết chứ chẳng thấy sói đâu. Cái kết này có thể mang đến hơn một cách hiểu. Thứ nhất, sinh mệnh của sói cũng đáng được coi trọng như bất cứ một sự sống nào, không nên tàn sát bừa bãi. Thứ hai, có thể con sói ấy chỉ là ảo ảnh, người thợ săn đã chết và linh hồn nhìn thấy thân xác của chính mình. Thông điệp mà nhà văn gửi gắm mà chúng tôi cảm nhận là con người cần lựa chọn một cách sống hài hòa với tự nhiên, với thế giới quanh mình để tránh đi những bi kịch do chính dục vọng của mình gây nên.
Thế mạnh, cũng là dư vị đọng lại của truyện ngắn “Con đường của Hạ” là ở những câu văn tả cảnh, hồi tưởng miên man cảm xúc tâm trạng. Nhà văn có tài kể chuyện thông qua các lát cắt mà ở lát cắt nào người đọc, người nghe cũng thấm thía sự lạnh lùng, sòng phẳng, cay đắng của dòng đời và những vất vả, gieo neo của kiếp người. Lần lượt hiện lên trên những trang văn bao tai nạn, bất trắc trong cuộc sống chắt chiu miếng cơm manh áo của người lao động nghèo, những hậu quả đau lòng của dịch bệnh, những thân phận vợ góa, con côi, bệnh tật, những tiếng thở dài ai oán về nghĩa vợ chồng, về nấc thang giàu – nghèo, về lẽ trả - vay, nhân quả cuộc đời. Móc xích của câu chuyện xoáy sâu ở tình tiết nhân vật chính nhặt được số vàng của người đàn bà hợm hĩnh và thiện ý trả lại nhưng không thành. Tác giả đã không cố gắng “lái” câu chuyện theo mô – típ cũ. Số tài sản ấy đã được nhân vật với tấm lòng thơm thảo chia sẻ, sử dụng vào những việc hữu ích hơn cho những người đồng cảnh nghèo ở xóm trọ. Đó thực sự là một cái kết đắt giá và đầy hiện đại, thể hiện quan điểm, cái nhìn, cách xử lý sáng rõ của tác giả như một ứng xử nhân văn trong cuộc sống ngày nay, vốn dĩ khái niệm công bằng đã ít nhiều bị xô lệch. Hình ảnh người cán bộ Công đoàn với tấm lòng và nghĩa cử cao đẹp cũng là một điểm sáng của tác phẩm. Tất cả hội lại làm nên dư vị đọng lại khi kết thúc truyện ngắn “Con đường của Hạ” của nhà văn Phương Trà.
Quý vị và các bạn thân mến, qua nhiệm vụ của hai nhân vật Hà và Tuấn, truyện ngắn đã tái hiện lại những chiến công thầm lặng mà đầy ý nghĩa của lực lượng bộ đội biên phòng chống lại những thế lực chống phá Cách mạng. Khi đất nước mới được giải phóng thì những vùng biên giới xuất hiện không ít lực lượng phản động được hậu thuận từ nước ngoài nhằm gây bất ổn cho cuộc sống của người dân hòng thực hiện ý đồ thâm độc. Chúng thường lựa chọn những thanh niên mới lớn, tính tình bồng bột lại ham đời sống vật chất như A Tuyn để tạo dựng cái gọi là “lực lượng kháng chiến”. Số lượng thanh niên đi theo A Tuyn không nhiều nhưng lại rất nguy hại tới cuộc sống bình yên của nhân dân. Vì lực lượng phản động lẩn trốn trong rừng sâu, khi bị truy đuổi chúng có thể vượt biên sang nước bạn nên nhiệm vụ của các chiến sĩ biên phòng rất khó khăn. Nhưng nhờ sự hiểu biết về đời sống tập tục của người dân tộc thiểu số, khôn khéo sử dụng biện pháp tuyên truyền, vận động mà Hà và Tuấn đã kêu gọi được A Tuyn và đồng bọn ra hàng. Chiến công của các chiến sĩ biên phòng thật có ý nghĩa khi đánh tan được âm mưu của lực lượng thù địch lại không gây đổ máu, gây hoang mang cho người dân. Với giọng văn nhẹn nhàng, dung dị, truyện ngắn thể hiện được chiến công thầm lặng của những người chiến sĩ Cách mạng khi đối mặt với nhiệm vụ khó khăn. Các anh phải hiểu được tâm tư tình cảm của người dân, thấu hiểu muốn hoàn thành nhiệm vụ một cách tốt nhất chính là phải vận động tuyên truyền để người dân chính là lực lượng to lớn giúp đỡ mình. Màu xanh là màu của sự sống, màu của bình yên. Để cuộc sống người dân bình yên trên mọi miền tổ quốc là công sức của biết bao người lính vững chắc tay súng, mưu trí quả cảm.
Như nhiều tác phẩm khác của Đỗ Bích Thúy, truyện ngắn Ấm nước đang sôi mà chúng ta vừa nghe bảy tỏ sự quan tâm đến số phận, tình yêu và hạnh phúc của những người phụ nữ vùng cao mà Kim, nhân vật chính trong truyện là một đại diện điển hình. Cô phải lấy chồng theo sự sắp đặt của gia đình, về làm vợ Thào mà không hề có tình yêu. Người mà Kim dành tình cảm và cũng yêu Kim tha thiết là Quyết. Quyết chưa lấy vợ và vẫn luôn hết lòng giúp đỡ Kim khi thấy Kim gặp khó khăn. Bi kịch trong Kim ngày càng lên cao trước những ghen tuông vô lý của Thào, bết tắc trong cuộc sống hiện tại và đặc biệt là khi Thào bị họ hàng bắt vào trại cai nghiện. Đỗ Bích Thúy đã vô cùng tinh tế khi diễn tả tâm lý nhân vật Kim, từ khi Quyết gặp mẹ con Kim đang đi bộ về đến đầu làng cho đến khi Kim ngồi lặng lẽ đun hết ấm nước này đến ấm nước khác trên bếp. Lòng Kim vẫn còn tình cảm với Quyết nhưng đâu có dễ đến với nhau, bởi Kim bây giờ còn có Quý, đứa con của cô với Thào. Truyện ngắn có một cái kết mở. Người phụ nữ miền núi đã phải chịu bao thiệt thòi, đặc biệt trong chuyện hôn nhân khi không được tự quyền quyết định hạnh phúc của mình. Muốn thoát khỏi những áp đặt và trói buộc ấy cần phải mạnh mẽ và dũng cảm để thay đổi. Và chúng ta thầm mong Kim cũng như biết bao người phụ nữ khác sẽ tìm thấy hạnh phúc đích thực của đời mình.
Truyện “Cha tôi – Kép Cúc” của nhà văn Phan Đình Minh kể về mối tình tay ba, họ đều là trai tài gái sắc và đều là học trò yêu của cụ Trùm Thảo-Trưởng Chiếu tuồng làng Thạch Lãm. Chỉ là một chiếu tuồng truyền thống, song nó khiến làng Thạch Lãm nổi tiếng quanh vùng, nó làm xao xuyến bao tâm hồn mỗi khi làng mở đám vào hội; các tuồng tích nhân đạo trung nghĩa, anh hùng trượng nghĩa thấm đẫm vào hồn người làng; làm nên chính hồn làng. Nhân vật xưng Tôi-người kể chuyện là con trai của ông Nhẫn bà Ngát. Tôi kể câu chuyện quá khứ hiện tại đan xen. Ngày ấy mẹ Tôi có tình cảm với kép Cúc chứ không phải với cha. Thế rồi chính ông ngoại là người chủ động kết duyên mẹ và cha. Cha đi bộ đội, mẹ Tôi và Kép Cúc vẫn diễn tuồng với nhau. Mẹ Tôi đã mắc lỗi với cha khi ngả vào Kép Cúc sau một buổi diễn họ vào vai tuồng hai nhân vật yêu nhau, như một tất yếu hóa thân. Đúng dịp ấy thì cha Tôi từ chiến trường về. Họ đã thách đấu nhau gần suốt đêm, rồi Kép Cúc bỏ đi biệt tích. Sau nhiều năm, Kép Cúc trở về muốn vực dậy chiếu tuồng, nhưng lực bất tòng tâm. Cái chết của Kép Cúc hóa giải ân oán giữa họ. Còn giọt nước mắt của cha Tôi bên huyệt mộ Kép Cúc thể hiện cái nghĩa từng gắn bó một thời tuổi trẻ say mê học tuồng diễn tuồng. Giọt nước mắt của người đàn ông nó bao hàm ý nghĩa sâu sa, cha Tôi chấp nhận di chúc của Trưởng Chiếu tuồng Kép Cúc, đặng vực dậy chiếu tuồng - văn hóa làng, mảnh hồn làng Thạch Lãm bấy lâu bị chểnh mảng, lãng quên.
Ở truyện ngắn “Huyệt rừng”, thủ pháp đồng hiện - tự sự được sử dụng nhuần nhuyễn đưa người đọc, người nghe từ hiện tại trở về quá khứ rồi từ quá khứ trở lại hiện tại, đan xen giữa hai bờ hư thực. Thủ pháp trên buộc người đọc, người nghe phải tập trung theo dõi. Từ đó xâu chuỗi từng tình tiết và hành động của các nhân vật mới hiểu rõ nội dung và ý nghĩa nhân văn của truyện. Tác giả Đỗ Ngọc Bích đã khéo léo đan cài các sự kiện lịch sử giống như trình chiếu một thước phim. Chúng ta hồi hộp dõi theo bước chân của nhân vật Thư đi qua từng cánh cửa dần dần được mở ra và theo bóng lưng thoắt ẩn thoắt hiện của ông già bí hiểm. Thư được chứng kiến cuộc đấu tranh kiên cường, bất khuất của nhân dân dưới sự chỉ huy tài tình của bảy anh em họ Lỗ - bảy vị anh hùng vùng núi Ngang chống lại đội quân Nguyên Mông hung hãn, tàn bạo để bảo vệ vua Trần, bảo vệ quê hương. Thư ngỡ ngàng nhận ra cái dự án lớn mà tập đoàn Đại Tín đang tìm mọi cách thực hiện ở khu vực núi Ngang thực chất là đang tàn phá rừng phòng hộ, gây nguy hại đến cuộc sống của người dân nơi đây. Thư càng bất ngờ hơn khi tận mắt chứng kiến Vũ - Giám đốc xây dựng của tập đoàn cũng là người tình của Thư chính là kẻ đã đứng sau thuê Ngòi đốt phá rừng phòng hộ, lừa người dân ký vào hợp đồng chuyển nhượng đất rừng nhằm hợp thức dự án. Với vị chủ tịch tập đoàn và với Vũ, lợi nhuận khủng từ dự án mới là thứ quan trọng hay với Ngòi - kẻ có lai lịch không rõ ràng, đồng tiền đã che mờ mắt hắn. Diễn biến truyện được đẩy kịch tính, cao trào khi thầy lang họ Lỗ và người dân trừng trị kẻ xấu. Rừng núi Ngang từng là mồ chôn quân xâm lăng. Giờ đây, rừng là mồ chôn những kẻ phá hoại rừng. Tuy chi tiết kịch tính đó xuất hiện qua cơn mê man của nhân vật Thư nhưng một loạt các diễn biến sau đó khiến người đọc, người nghe bất ngờ, ám ảnh trước cái chết của Ngòi và căn bệnh lạ mà Chủ tịch Tín và Giám đốc Vũ mắc phải. Dự án phải tạm dừng. Cái ác phải trả giá. Chi tiết cuối truyện tạo dư ba để chúng ta phải suy ngẫm về nhân quả ở đời. “Huyệt rừng” có cốt truyện dày, đề cập vấn đề mang tính thời sự về việc bảo vệ nguồn tài nguyên rừng quý giá đồng thời cần biết trân trọng những giá trị văn hóa, lịch sử linh thiêng của một vùng đất.
Truyện ngắn chúng ta vừa nghe lấy bối cảnh nông thôn Việt Nam cuối thập niên 70 thế kỷ trước, khi chúng ta vừa bước ra khỏi cuộc chiến tranh chưa lâu. Nền kinh tế đang vận hành theo lối bao cấp, phát triển hợp tác xã ở nông thôn, mọi hoạt động nông nghiệp đều vận hành dưới sự chỉ đạo của chính quyền. Vậy nên mới sinh ra những câu chuyện dở khóc dở cười mà lão Khổ là nhân vật đại diện, được nhà văn tập trung khắc họa. Bi kịch lần đầu xảy ra với lão Khổ và nông dân cả làng Cổ do bệnh sính hình thức của lãnh đạo. Lúa chín vàng những chưa cho gặt bởi còn chờ lãnh đạo huyện về thăm quan. Rốt cuộc lúa bị trận mưa đá phá hỏng, gần như mất trắng. Bi kịch lần hai xảy đến khi lão Khổ chuyển hướng làm kinh tế sang chăn vịt thì bị đánh thuế quá đắt, tận 7 đồng 1 con. Lão Khổ cũng như những nông dân chăn vịt khác nghĩ ra mẹo cho vịt đi ăn đêm để trốn thuế, không ngờ lại bị chính quyền rình bắt, phạt mỗi con 2 đồng và chủ vịt 20kg thóc. Truyện kết thúc bằng cảnh ông Khổ mua đôi vịt và nghe anh hàng vịt nói mỉa mai về việc muốn rẻ chỉ có mua vịt giời. Chỉ có vịt giời xuống ăn lúa thi không bị chính quyền xã phạt mà thôi. Chọn tên truyện là Lũ vịt giời, nhà văn đã dùng thủ pháp phản khách vi chủ, biến cái phụ thành cái chính để làm nổi bật cái giễu nhại, chua chát về sự ấu trĩ một thời trong quản lý kinh tế ở nông thôn. Truyện được viết cách đây đã 35 năm nhưng vẫn còn giá trị nguyên vẹn, đáng để cho mỗi người nghe người đọc suy ngẫm về việc thực thi các chính sách, điều hành xã hội cũng như phải biết lắng nghe và quan tâm nhiều hơn đến đời sống của người nông dân.