Với sự biến hóa ngôn ngữ cùng với trái tim nhiều cảm xúc, mỗi thủ pháp, dụng ý nghệ thuật trong “Truyện Kiều” đều mang dấu ấn tài năng và tâm hồn của Đại thi hào Nguyễn Du. Màu sắc phong phú, đa dạng và đầy sáng tạo trong kiệt tác văn học dân tộc được xem như một thủ pháp nghệ thuật đặc sắc.
Màu sắc trong văn học chẳng những là phương tiện miêu tả thế giới, mà còn là phương tiện thể hiện cái nhìn nghệ thuật đối với cuộc đời, mang đậm màu sắc thời đại và cá tính. Màu sắc trong tác phẩm có thể giàu, nghèo, đậm, nhạt, thực, ảo… phụ thuộc vào cái nhìn của nghệ sĩ. Xét riêng về mặt này “Truyện Kiều” cũng cho thấy những bằng chứng về sáng tạo độc đáo của thi hào Nguyễn Du. Khi so sánh có thể thấy “Kim Vân Kiều truyện” của Thanh Tâm tài nhân (bản dịch của Nguyễn Đình Diệm) có khoảng 106 lần sử dụng các từ chỉ màu sắc, chiếm 0,10%. Trong khi đó “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có khoảng 119 lần sử dụng từ chỉ màu sắc, chiếm 0,52%. Như vậy, ngôn ngữ màu sắc của “Truyện Kiều” phong phú hơn màu sắc trong tác phẩm của Thanh Tâm tài nhân gấp 5 lần. Tỷ lệ này một phần do đặc điểm ngôn ngữ thể loại quy định.
Với “Truyện Kiều”, Đại thi hào Nguyễn Du tập trung khắc họa nhân vật Thúy Kiều trong hình tượng người phụ nữ cá tính với vai trò chủ thể của tác phẩm. Ý niệm về giới, về nữ quyền của Nguyễn Du gắn liền với chủ nghĩa nhân văn, nhân đạo hậu kỳ trung đại. Nhân vật Thúy Kiều dưới cái nhìn nữ quyền được soi chiếu qua hình tượng một bậc tài nữ cá tính.
Không chỉ xây dựng nhân vật “con buôn” Mã Giám Sinh, trong “Truyện Kiều”, Đại thi hào Nguyễn Du chú tâm khắc họa các nhân vật làm nghề buôn bán lừa đảo, phi pháp, bất chính. Tác phẩm đã định nghĩa về con buôn: “Khác màu kẻ quý người thanh/ Ngẫm ra cho kỹ như hình con buôn”.
Trong “Truyện Kiều” có một dạng nhân vật dù xuất hiện không nhiều và xuyên suốt nhưng cũng để lại ít nhiều những ấn tượng. Đó là nhân vật thương gia. Cùng kinh doanh bằng cách mua bán hàng hóa, cụ thể là mua rẻ bán đắt để ăn giá chênh lệch, nhưng người Việt ta nói chung cũng như Đại thi hào Nguyễn Du nói riêng đã phân biệt hai loại người làm nghề đó. Một dạng là làm ăn đàng hoàng, thường là có vốn lớn, được gọi là thương gia, còn dạng kia là mua đi bán lại, khá manh mún, chụp giật để kiếm chênh lệch được gọi là con buôn. Thương gia và con buôn cái khác nhau về hình thức, đạo đức kinh doanh.
Có thể nói, sự xuất hiện của tín hiệu thẩm mỹ “hoa” trong “Truyện Kiều” là một điều tuyệt diệu. Hoa đã giúp Nguyễn Du phác họa nên chân dung, cuộc đời và số phận của nàng Kiều, góp phần không nhỏ làm nên thành công của nghệ thuật ngôn ngữ Nguyễn Du.
Ít có nhân vật nào có nhiều cảnh ngộ éo le và tâm tư phong phú như Kiều, cũng ít có tác giả nào gắn bó với nhân vật của mình sâu sắc như Nguyễn Du. Trong “Truyện Kiều”, nhiều lần tác giả sử dụng hình ảnh “hoa” để biểu thị và dự cảm về số phận nàng. Đó là những biến cố, bất hạnh mà nàng phải trải qua, khiến một nhan sắc khuynh thành nơi khuê phòng cũng trở nên dạn dày sương gió cuộc đời.
Trong tác phẩm “Truyện Kiều”, Đại thi hào Nguyễn Du nhiều lần sử dụng hoa như một cách liên tưởng tới vẻ đẹp trong trắng của người con gái đương thì xuân sắc. Trong một số trường hợp, tín hiệu thẩm mỹ hoa được sử dụng hết sức tài tình, khéo léo và rất độc đáo.
Trong tác phẩm “Truyện Kiều”, Đại thi hào Nguyễn Du nhiều lần sử dụng từ “hoa” như một tín hiệu thẩm mỹ. Trong đó phần nhiều “hoa” được dùng để quy chiếu đến hình ảnh người phụ nữ. “Hoa” trong Truyện Kiều được biến hóa tài tình, giàu hình ảnh và giàu sức gợi, được sử dụng cân nhắc có chọn lọc một cách điêu luyện.
Sự điêu luyện, tinh tế trong cách sử dụng ngôn từ của Đại thi hào Nguyễn Du là một trong những nguyên nhân cơ bản khiến “Truyện Kiều” tồn tại năm tháng cùng dân tộc, gắn bó với đời sống nhân dân. Tả người, tả cảnh, tả tình, từ những suy nghĩ thầm kín đến những hành động hằng ngày, từ những điều đẹp đẽ, trân trọng đến những chuyện tưởng chừng như khó nói, Đại thi hào Nguyễn Du đều thể hiện một cách chính xác không gò ép, không gượng gạo. Với “Truyện Kiều”, tiếng Việt thể hiện hết sự đẹp đẽ, trong sáng, mềm mại uyển chuyển, tác giả đã hoàn toàn chủ động tạo ra nhiều màu sắc đậm đà, sinh động và dễ cảm nhận. Hình ảnh “hoa” trong thiên nhiên xuất hiện nhiều trong tác phẩm. Bên cạnh đó, hoa còn là biểu trưng cho tình yêu, cho sự phong tình.
Theo thống kê, trong tác phẩm “Truyện Kiều”, đại thi hào Nguyễn Du đã hơn 130 lần nhắc tới hình ảnh “hoa”. Trong đó, hoa, hình ảnh đặc trưng của thiên nhiên, thực vật nhiều lần xuất hiện trong bối cảnh, câu chuyện tác phẩm. Tác giả đã khai thác một cách đa dạng lớp nghĩa hiển ngôn, tường minh của hình ảnh “hoa”. Bên cạnh việc tạo ra sự biểu hiện trực tiếp qua hình ảnh này còn làm sinh động thêm bối cảnh dẫn dắt tình huống.
Xuất phát từ cách nhìn, cách tư duy về thế giới của con người thời trung đại, các tác phẩm văn học ra đời trong giai đoạn này, trong đó có “Truyện Kiều” cũng thể hiện góc nhìn về không gian siêu hình. Theo đó, bên cạnh những con người hiện thực, trần thế và thế giới của họ, còn có các thế lực thuộc “những thế giới khác do ý thức tôn giáo và tín ngưỡng sinh ra”. Các thế giới hữu hình và vô hình này tương liên nhau. Thế giới tâm linh “chi phối” con người trong thế giới hiện thực. Như vậy, “Truyện Kiều” không chỉ có thế giới hiện thực mà còn có các không gian siêu hình và các thế lực cư ngụ ở đó. Các thế lực này lập trình các sự kiện trong không gian hiện thực và các sự kiện này phải diễn ra theo những gì đã được ấn định. Do đó, con người và số phận của nó bị điều khiển bởi các thế lực siêu hình, không có quyền, có khả năng tự quyết. Ở đây đã xuất hiện tư tưởng tiền định và chủ đề về sự bất lực, bất túc của con người thời trung đại. Tất cả đều do “có trời”, do “con tạo”, duyên nghiệp... “Truyện Kiều” như thế không chỉ là chuyện kể về trần gian mà còn là câu chuyện về các thế giới siêu hình vô ảnh.
Ngồi là một trong bốn trạng thái tĩnh của con người. Tưởng rằng trạng thái này ít thể hiện được vị thế và cảm xúc thế nhưng trong “Truyện Kiều”, qua các thế ngồi của mình, các nhân vật đã tự khắc hoạ địa vị, thái độ, tính cách, cảm xúc của mình.
“Truyện Kiều” có 45 lần xuất hiện chữ “hương”. Riêng chữ “hương” liên quan đến mùi thơm là 37 lần. Trong đó 27 lần chữ “hương” gắn với nhân vật Thuý Kiều, 4 lần gắn với nhân vật Đạm Tiên, 2 lần liên quan đến Hoạn Thư. Ý nghĩa và sắc thái biểu hiện của chữ “hương” cũng khá đa dạng.
Hầu hết công chúng mê Truyện Kiều đều công nhận rằng có những trích đoạn của tác phẩm, trở đi trở lại trong tâm trí và có khả năng trong bồi đắp khả năng ngôn ngữ, cảm thụ văn học. Trích đoạn “Cảnh ngày Xuân” có thể xem như đỉnh cao thủ pháp tả cảnh ngụ tình của Đại thi hào Nguyễn Du. Đó là một bức tranh Xuân sinh động, tuyệt đẹp và ẩn chứa tâm tư, tâm trạng của nhân vật.