Những ai từng đến, gắn bó và trót “phải lòng” "đất sen hồng" Đồng Tháp đều thuộc nằm lòng những câu ca về xứ sở này. Tính cách, hồn cốt và những đặc trưng về đất và người nơi đây gói trong những vần ca dao mộc mạc, ân tình
Ca dao người Việt từ xa xưa đã mở cánh cửa vào thế giới tâm linh bí ẩn của con người. Thế giới tâm linh trong ca dao được thể hiện rất đa dạng và phong phú. Niềm tin trong cuộc sống tín ngưỡng của người Việt thể hiện nhu cầu tinh thần hướng tới cái thiêng liêng cao cả và màu nhiệm.
Từ xa xưa, dân gian đã coi trọng việc thờ cúng, “có thờ có thiêng, có kiêng có lành”. Thế nhưng, lợi dụng tín ngưỡng dân gian, nhiều hiện tượng mê tín dị đoan đã nảy sinh. Từ đây, nhiều bài, nhiều câu ca dao đã ra đời, bật lên tiếng cười phê phán hết sức sâu cay.
Trong thế giới cảm nhận của con người, hình ảnh hoa mang nhiều giá trị biểu trưng. Trong ca dao cổ truyền người Việt, hình ảnh hoa cũng mang đậm những hương vị, sắc màu, giá trị mới. Quá trình dịch chuyển từ thế giới sự vật trở thành thế giới cảm nhận của con người qua biểu trưng hoa trong ca dao là kết quả của cả một quá trình quan sát, trải nghiệm, tích lũy… để có được những cơ sở nhất định.
Cái là một biểu tượng quen thuộc trong văn học dân gian nói chung và ca dao nói riêng. Tiến sĩ văn học La Mai Thi Gia đã bàn về tính đa nghĩa, ẩn dụ, trí tuệ của người xưa khi sử dụng biểu tượng cái giếng trong ca dao.
Hoàng Diệu, tên chữ là Kim Tích, tự Quang Viễn, hiệu Tĩnh Trai, sinh ngày mùng 10 tháng Hai năm Kỷ Sửu (5-3-1829) trong một gia đình nhà nho tại làng Xuân Đài, xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Nổi tiếng thơ văn từ thuở thiếu thời, năm 20 tuổi ông đỗ cử nhân, 26 tuổi đỗ phó bảng, được bổ Tri huyện Tuy Phước, thăng Tri phủ Tuy Viễn (cùng trong tỉnh Bình Định). Cuộc đời làm quan, Hoàng Diệu từng lập được nhiều quân công. Từ năm 1879 đến 1882, Hoàng Diệu làm Tổng đốc Hà Ninh, quản lý vùng trọng yếu nhất của Bắc Bộ là Hà Nội và vùng phụ cận. Ông đã chỉ đạo quân dân Hà Nội tử thủ chống lại quân đội Pháp, bất chấp triều đình Huế đã chấp nhận đầu hàng. Ngày 25 tháng 4 năm 1882 (tức ngày 8 tháng 3 năm Nhâm Ngọ), thành Hà Nội thất thủ, Hoàng Diệu đã tự vẫn tại Võ Miếu để không rơi vào tay giặc. Nhân dịp kỷ niệm 195 năm ngày sinh của Tổng đốc Hoàng Diệu (1829 -2024), mới đây tại nhà Thái học, Văn Miếu, Quốc Tử Giám đã diễn ra Tọa đàm, giới thiệu cuốn sách biên khảo “Cuộc đời và sự nghiệp của Tổng đốc Hoàng Diệu và công cuộc giữ thành Hà Nội” của hai tác giả TS. Nguyễn Quang Hà và Luật sư Hà Thị Thanh. Sự kiện do Chi Hội di sản Văn hóa Hồng Châu, Hà Nội (Thuộc Hội di sản Văn hóa Việt Nam) kết hợp với NXB Đại học Quốc gia Hà Nội phối hợp tổ chức. Tham dự sự kiện này, BTV Võ Hà đã có ghi nhận về dấu ấn cuộc đời của Tổng đốc Hoàng Diệu trong văn học.
Lâu nay, dân tộc Mường vẫn được biết đến là một tộc người có nền văn học dân gian hết sức phong phú. Các làn điệu dân ca Mường rất phong phú, đa dạng như: hát Sắc bùa, hát xường, hát Bọ mẹng, hát ví, hát ru con, hát đồng dao, hát đố, hát đập hoa…. Đặc biệt trong ca dao người Mường, biểu tượng cá trở đi trở lại . Điều đó có thể lý giải là do người Mường sống ở những vùng thấp, gần sông, suối, ao, hồ. Vì vậy, người Mường rất quen thuộc, gắn bó với hình ảnh con cá. Hàng ngày, người dân nơi đây tận dụng môi trường tự nhiên để đánh bắt cá. Ăn cá và đánh bắt cá đã trở thành nếp quen thuộc của người dân nơi đây. Đặc biệt là các Phường, Hội đánh bắt cá thì rất sôi nổi, thú vị, nhất là lúc mùa nước cạn và đón cá lũ khi nước rút. Như vậy, cá có vai trò quan trọng trong đời sống vật chất và tinh thần của người Mường. Đó vừa là nguồn thức ăn cung cấp chất dinh dưỡng, không thể thiếu trong các bữa ăn hàng ngày, vừa góp phần phát triển kinh tế, vừa là lễ vật quan trọng trong các dịp lễ, tết, hôn nhân…và trở thành biểu tượng nổi bật trong ca dao, dân ca truyền tải tư tưởng, tình cảm của người dân tộc Mường.
Nếu coi kho tàng văn hóa dân gian như một “trầm tích” còn cất giữ bao điều bí ẩn thì ca dao tục ngữ Tày chính là một phần của trầm tích ấy mà có đi sâu tìm hiểu mới thấy được cái hay, cái đẹp và những giá trị lâu đời. Qua những câu ca dao, tục ngữ phổ biến ở Nghĩa Đô (Lào Cai), địa bàn sinh sống nhiều đời nay của người Tày, tác giả Nguyễn Thế Lượng tìm về với quan niệm vẻ đẹp người phụ nữ nơi vùng đất trù phú này.
Đồng dao gồm những bài hát và trò chơi trong đó có cả phần lời và cách thức diễn xướng. Đối với trẻ em nước ta nói chung và trẻ em các dân tộc thiểu số miền núi nói riêng, thì những bài đồng dao đã trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu. Và trong đó, một bộ phận các bài hát đồng dao luôn gắn với hoạt động thực tiễn lao động của các em. Trẻ em dân tộc ít người ở các vùng miền núi phía Bắc nước ta thường hát đồng dao trong khi giúp đỡ gia đình làm các công việc thường ngày.
Người tuổi Tị được cho là “cầm tinh” con rắn. Rắn là loài vật có ích về nhiều mặt như bảo vệ mùa màng, thịt ngon bổ, nọc độc làm thuốc... Rất nhiều loài rắn đang nằm trong danh mục “sách đỏ” cần bảo vệ. Tuy nhiên, trong cuộc sống, rắn lại được biết đến là con vật đáng sợ hơn là đáng yêu. Điều này thể hiện rất rõ trong các thành ngữ tiếng Việt có liên quan tới “rắn” như miệng hùm nọc rắn, ác như rắn hổ mang, cõng rắn cắn gà nhà, đánh rắn phải đánh giữa khúc, rắn đổ nọc cho lươn, khẩu phật tâm xà,...
Phú Yên vốn được biết đến là vùng đất bình yên, cảnh sắc còn nhiều nét hoang sơ, con người mộc mạc, chân tình. Ca dao trào phúng sưu tầm trên vùng đất Phú Yên, tuy số lượng tác phẩm không nhiều như các đề tài khác nhưng lại mang bản sắc riêng. Ca dao trào phúng xứ này mang lại tiếng cười vui vẻ hồn nhiên, thoải mái góp phần làm cho cuộc sống thêm vui tươi, sinh động; mặt khác lại được ví như viên thuốc đắng dã tật giúp “chữa bệnh” một cách công hiệu những thói hư, tật xấu bằng từ ngữ và lối diễn đạt nhẹ nhàng, thâm thúy. Có thể thấy ca dao trào phúng Phú Yên thể hiện sự thông minh, sáng tạo, linh hoạt của người bình dân về cách ứng xử mang tính giáo dục trong xã hội truyền thống, hướng tới cái tốt, cái đẹp, để lại ấn tượng sâu sắc với người đọc, người nghe.
Chơi chữ là một phương thức diễn đạt đặc biệt, song song tồn tại hai lượng ngữ nghĩa khác hẳn nhau đựơc biểu đạt bởi cùng một hình thức ngôn ngữ, nhằm tạo nên sự thú vị mang tính chất chữ nghĩa. Những lối chơi chữ độc đáo trong ca dao đã cho thấy trí tuệ và sự hóm hỉnh, hài hước của cha ông ta. Tiếng cười trong đối đáp, trong những lời ca tiếng hát làm vơi đi những khó nhọc, vất vả trong cuộc sống lao động đời thường
Chơi chữ là một đặc điểm độc đáo của ngôn ngữ thơ tiếng Việt. Các hình thức của nghệ thuật chơi chữ trong ca dao rất phong phú, trong đó có: nói lái, dùng từ đồng âm hoặc gần âm, dùng từ gần nghĩa, tách một từ thành các từ khác nhau. Mục đích của các hình thức này là mang tới tính hài hước, trào phúng cho các câu thơ hay lời đối đáp.
Chơi chữ là một nghệ thuật độc đáo trong ngôn ngữ nói chung và trong Tiếng Việt nói riêng. Từ điển Tiếng Việt đã giải thích:”Chơi chữ là lợi dụng hiện tượng đồng âm, đa nghĩa, v.v, … trong ngôn ngữ nhằm gây một tác dụng nhất định (như bóng gió, châm biếm, hài hước, …) trong lời nói”. Từ điển thuật ngữ văn học gọi chơi chữ là "lộng ngữ" và giải thích là một biện pháp tu từ có đặc điểm: người sáng tác sử dụng những chỗ giống nhau về ngữ âm, ngữ nghĩa, văn tự, văn cảnh để tạo ra sự bất ngờ thú vị trong cách hiểu, trong dòng liên tưởng của người, người nghe".