Trong tác phẩm “Truyện Kiều”, Đại thi hào Nguyễn Du nhiều lần sử dụng từ “hoa” như một tín hiệu thẩm mỹ. Trong đó phần nhiều “hoa” được dùng để quy chiếu đến hình ảnh người phụ nữ. “Hoa” trong Truyện Kiều được biến hóa tài tình, giàu hình ảnh và giàu sức gợi, được sử dụng cân nhắc có chọn lọc một cách điêu luyện.
Sự điêu luyện, tinh tế trong cách sử dụng ngôn từ của Đại thi hào Nguyễn Du là một trong những nguyên nhân cơ bản khiến “Truyện Kiều” tồn tại năm tháng cùng dân tộc, gắn bó với đời sống nhân dân. Tả người, tả cảnh, tả tình, từ những suy nghĩ thầm kín đến những hành động hằng ngày, từ những điều đẹp đẽ, trân trọng đến những chuyện tưởng chừng như khó nói, Đại thi hào Nguyễn Du đều thể hiện một cách chính xác không gò ép, không gượng gạo. Với “Truyện Kiều”, tiếng Việt thể hiện hết sự đẹp đẽ, trong sáng, mềm mại uyển chuyển, tác giả đã hoàn toàn chủ động tạo ra nhiều màu sắc đậm đà, sinh động và dễ cảm nhận. Hình ảnh “hoa” trong thiên nhiên xuất hiện nhiều trong tác phẩm. Bên cạnh đó, hoa còn là biểu trưng cho tình yêu, cho sự phong tình.
Theo thống kê, trong tác phẩm “Truyện Kiều”, đại thi hào Nguyễn Du đã hơn 130 lần nhắc tới hình ảnh “hoa”. Trong đó, hoa, hình ảnh đặc trưng của thiên nhiên, thực vật nhiều lần xuất hiện trong bối cảnh, câu chuyện tác phẩm. Tác giả đã khai thác một cách đa dạng lớp nghĩa hiển ngôn, tường minh của hình ảnh “hoa”. Bên cạnh việc tạo ra sự biểu hiện trực tiếp qua hình ảnh này còn làm sinh động thêm bối cảnh dẫn dắt tình huống.
Xuất phát từ cách nhìn, cách tư duy về thế giới của con người thời trung đại, các tác phẩm văn học ra đời trong giai đoạn này, trong đó có “Truyện Kiều” cũng thể hiện góc nhìn về không gian siêu hình. Theo đó, bên cạnh những con người hiện thực, trần thế và thế giới của họ, còn có các thế lực thuộc “những thế giới khác do ý thức tôn giáo và tín ngưỡng sinh ra”. Các thế giới hữu hình và vô hình này tương liên nhau. Thế giới tâm linh “chi phối” con người trong thế giới hiện thực. Như vậy, “Truyện Kiều” không chỉ có thế giới hiện thực mà còn có các không gian siêu hình và các thế lực cư ngụ ở đó. Các thế lực này lập trình các sự kiện trong không gian hiện thực và các sự kiện này phải diễn ra theo những gì đã được ấn định. Do đó, con người và số phận của nó bị điều khiển bởi các thế lực siêu hình, không có quyền, có khả năng tự quyết. Ở đây đã xuất hiện tư tưởng tiền định và chủ đề về sự bất lực, bất túc của con người thời trung đại. Tất cả đều do “có trời”, do “con tạo”, duyên nghiệp... “Truyện Kiều” như thế không chỉ là chuyện kể về trần gian mà còn là câu chuyện về các thế giới siêu hình vô ảnh.
Ngồi là một trong bốn trạng thái tĩnh của con người. Tưởng rằng trạng thái này ít thể hiện được vị thế và cảm xúc thế nhưng trong “Truyện Kiều”, qua các thế ngồi của mình, các nhân vật đã tự khắc hoạ địa vị, thái độ, tính cách, cảm xúc của mình.
“Truyện Kiều” có 45 lần xuất hiện chữ “hương”. Riêng chữ “hương” liên quan đến mùi thơm là 37 lần. Trong đó 27 lần chữ “hương” gắn với nhân vật Thuý Kiều, 4 lần gắn với nhân vật Đạm Tiên, 2 lần liên quan đến Hoạn Thư. Ý nghĩa và sắc thái biểu hiện của chữ “hương” cũng khá đa dạng.
Hầu hết công chúng mê Truyện Kiều đều công nhận rằng có những trích đoạn của tác phẩm, trở đi trở lại trong tâm trí và có khả năng trong bồi đắp khả năng ngôn ngữ, cảm thụ văn học. Trích đoạn “Cảnh ngày Xuân” có thể xem như đỉnh cao thủ pháp tả cảnh ngụ tình của Đại thi hào Nguyễn Du. Đó là một bức tranh Xuân sinh động, tuyệt đẹp và ẩn chứa tâm tư, tâm trạng của nhân vật.
Nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du – Danh nhân Văn hóa Thế giới, Công ty Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam đã giới thiệu tới độc giả và giới nghiên cứu ấn bản đặc biệt "Kim Vân Kiều".
Ấn bản này là sự kết hợp giữa bản "Kim Vân Kiều" (thường gọi là Truyện Kiều) do học giả Nguyễn Văn Vĩnh phiên âm và chú giải, đi kèm minh họa nhân vật theo bản in năm 1923, cùng bộ tranh Kiều chưa từng công bố của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm. Song hành với việc ra mắt ấn phẩm, một triển lãm gồm 26 bức tranh Kiều của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm cũng được tổ chức. Trong chương trình hôm nay, biên tập viên sẽ có cuộc trò chuyện cùng họa sĩ Doãn Hoàng Kiên về bộ tranh đặc sắc này.
Vượt ra khỏi giới hạn về số phận con người, “Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du còn phản ánh cách nhìn về hiện trạng bối cảnh xã hội. Thông qua hệ thống nhân vật điển hình, những góc khuất của xã hội đã hiển hiện một cách sâu sắc, sáng rõ.
Cùng chương trình “Tìm trong kho báu” giải mã cách nhìn độc đáo về thực tại được ẩn giấu sau những vần thơ tài hoa này.
“Truyện Kiều” của Đại thi hào Nguyễn Du là một tác phẩm văn chương có ý nghĩa triết lý rất sâu sắc. Yếu tố quan trọng làm nên sự bất hủ của “Truyện Kiều” qua các thời kỳ lịch sử và chế độ xã hội khác nhau, vượt khỏi phạm vi quốc gia, được biết đến ở nhiều dân tộc khác trên thế giới là những tư tưởng nhân văn sâu sắc của tác phẩm. Xã hội càng văn minh, tiến bộ thì lại càng phát hiện thêm nhiều giá trị nhân văn mới trong “Truyện Kiều”. Cùng với tư tưởng nhân nghĩa và vị tha, tư tưởng khoan dung và lạc quan về tương lai trong “Truyện Kiều” cũng là những giá trị tư tưởng bất hủ của dân tộc Việt Nam, xứng đáng hòa nhập với di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.
Nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh Đại thi hào Nguyễn Du, một sự kiện văn hóa đặc biệt đã thu hút sự chú ý của giới mộ điệu: sự ra mắt ấn phẩm "Kim Vân Kiều" do Nhã Nam phát hành. Đây không chỉ là một cuốn sách, mà là điểm hội tụ hiếm có giữa di sản văn chương của Nguyễn Du, ngôn ngữ quốc ngữ của học giả Nguyễn Văn Vĩnh và hội họa của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm tạo nên một không gian thẩm mỹ, một giá trị lớn, xứng đáng được chào đón và thưởng lãm. Hãy cùng chương trình Tìm trong kho báu khám phá không gian thẩm mỹ độc đáo và chiêm ngưỡng bộ tranh Kiều chưa từng được công bố tại buổi tọa đàm ra mắt ấn phẩm này.
Không chỉ dừng lại ở những điển tích gốc Hán, sức sống diệu kỳ của Truyện Kiều còn nằm ở những ẩn dụ đậm đà bản sắc Việt được Đại thi hào Nguyễn Du kết tinh qua ngòi bút bậc thầy. Chương trình "Tìm trong kho báu" tuần này mời quý vị cùng Giáo sư Trần Đình Sử khám phá tính dân tộc trong nghệ thuật ẩn dụ; đồng thời lắng nghe PGS.TS Trần Hoài Anh phân tích sức lan tỏa của Kiều tại miền Nam trước năm 1975. Đặc biệt, dưới góc độ lý thuyết hội thoại hiện đại, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thuận sẽ "bóc tách" màn đánh ghen tinh vi, đầy quyền lực của nhân vật Hoạn Thư – một ví dụ kinh điển về tâm lý học và ngôn từ trong văn học Việt Nam.
Theo các thống kê, “Truyện Kiều” của Đại thi hào Nguyễn Du sử dụng phổ biến và hiệu quả phép ẩn dụ. Giáo sư văn học Lê Trí Viễn từng nhận định: “Cách nói nhiều hình tượng trong Truyện Kiều là cách nói bằng ẩn dụ, không có trang nào là không thấy một vài ẩn dụ”. Trong bối cảnh lịch sử và tư tưởng thời đại, dễ hiểu khi tác phẩm sử dụng nhiều ẩn dụ từ các câu chuyện, điển tích xuất xứ từ văn hoá Trung Quốc.
Khi khai thác nội dung và thông điệp của Truyện Kiều, các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng tác phẩm mang giá trị nhân đạo lớn lao. Nếu như nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn khái quát: “Nguyễn Du vĩ đại vì cái tình đời, tình người sâu thẳm trong ông”, thì nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Chú khẳng định: “Thiên tài của Nguyễn Du trước hết là tình thương con người”. Nhà thơ Lưu Trọng Lư lại hình tượng hóa “cái tình vằng vặc như mảnh trăng giữa trời” của Truyện Kiều. Tình thương ấy được trải dài đong đầy xuyên suốt tác phẩm, gắn liền với nhiều cảnh huống và nhân vật khác nhau.